Matka Boża Bolesna
p
SANKTUARIUM MATKI BOŻEJ LICHEŃSKIEJ


 

Sanktuarium
 

Wizerunek Matki Bożej

Wizerunek Matki Bożej Licheńskiej znajduje się w głównym ołtarzu bazyliki mniejszej w Licheniu Starym. Jest to olejna kopia obrazu Matki Bożej z Rokitna Wielkopolskiego. Namalowany został w drugiej połowie XVIII w. Nieznany z imienia i nazwiska artysta na cienkiej, modrzewiowej desce ukazał pełną smutku Najświętszą Maryję Pannę. Przymknięte, spuszczone oczy nadają młodej i delikatnej twarzy o perłowo-różowej karnacji wyraz melancholijnego zamyślenia. Maryja spogląda na rozpostartego na Jej piersiach orła białego w koronie. Głowa Jej okryta jest spływającą na ramiona złotą szatą, bogato zdobioną ornamentami roślinno-kwiatowymi, wysadzaną rozetami z ozdobnych kamieni. Brzegi szaty przyozdobione zostały symbolami męki Pańskiej. Nad głową Maryi dwie postacie anielskie unoszą koronę. Cudowny Obraz w 1967 roku udekorował papieską koroną Prymas Tysiąclecia kard. Stefan Wyszyński.

Niezwykły jest fakt, iż ten malutki obrazek, przeznaczony pierwotnie do prywatnych modlitw, stał się obiektem kultu. Jego przesłanie daje nadzieję każdemu, kto przed nim uklęknie, spojrzy w oczy Matki Najświętszej i powierzy się Jej matczynej opiece. Za przyczyną Maryi dokonują się cudowne uzdrowienia nie tylko ciała, ale przede wszystkim duszy. Wota zawieszone w prezbiterium bazyliki licheńskiej są świadectwem wysłuchanych modlitw i próśb.
Obraz kilka razy był odnawiany, jednakże twarz Matki Bożej pozostała nienaruszona. Ostatnim, najbardziej gruntownym pracom konserwatorskim poddano go w listopadzie 1965 r. przed uroczystą koronacją. Właściwy blat obrazu o wymiarach 9,5 x 15,5 cm został wpuszczony w otwór wyżłobiony w większej desce, posiadającej wymiary 16 x 25 cm, przez co powiększono jego pierwotną wielkość.

 


Szafirowa sukienka Matki Bożej Licheńskiej

Nowa sukienka Matki Bożej Licheńskiej została wykonana ze złota przekazanego na ten cel przez ofiarodawców z Polski i z zagranicy. W swoim kształcie jubileuszowa sukienka nawiązuje do tej, którą Matka Boża Licheńska otrzymała na uroczystość koronacji koroną papieską w 1967 roku. Jednak wszystkie jej elementy: zarówno sama sukienka, jak i korona, znajdująca się na głowie Matki Najświętszej, oraz podtrzymujący koronę dwaj aniołowie, zostały wykonane z jednego kawałka złotej blachy.
Jak podaje Ewangelia, Maryja była obecna pod krzyżem Zbawiciela, jednocząc się z Jego Męką. Dlatego u podstawy korony znalazło się siedem rubinów - kamieni o czerwonej barwie. Symbolizują one nie tylko godność królewską Maryi ale przede wszystkim Jej cierpienie z powodu śmierci Syna, Jezusa Chrystusa. Stanowi to również nawiązanie do tytułu - Bolesna Królowa - jakim Licheńską Panią zwykli nazywać pielgrzymi. Następnie koronę przyozdobiono piętnastoma perłami i sześcioma cyrkoniami, które podkreślają tajemnicę Niepokalanego Poczęcia i symbolizują czystość Maryi w całym Jej życiu. Koronę Matki Bożej wieńczy krzyż. W jego centralnym punkcie również umieszczono rubin symbolizujący Mękę Jezusa Chrystusa, Syna Bożego.
Do tytułu Bolesnej Królowej nawiązują także charakterystyczne dla licheńskiej Madonny symbole Męki Pańskiej. I tak po lewej stronie można dostrzec: gwoździe, którymi przybito Zbawiciela do krzyża; ciernie z korony cierniowej; krzyż - symbol cierpienia i śmierci Jezusa; włócznie, którą rzymscy żołnierze przebili bok Chrystusa; gąbkę, którą nasączano octem i podawano Konającemu; naczynie do umywania rąk - za gestem Piłata symbolizujące unikanie odpowiedzialności; dłoń, która uderzyła Chrystusa i bicze, którymi Go katowano. Po prawej zaś: kości, którymi strażnicy grali o szatę Jezusa; baranka paschalnego - symbolizującego poświęcenie się Jezusa dla nas, ludzi; chustę św. Weroniki - mówiącą o współczuciu i ulitowaniu się; koguta, który symbolizuje zaparcie się św. Piotra; drabinę - przypominającą zdjęcie z krzyża ciała Zbawiciela i kielich - nawiązujący do modlitwy w ogrodzie Oliwnym a symbolizujący krew Jezusa Chrystusa.
W nawiązaniu do ostatniego zjawienia się Matki Bożej w lesie grąblińskim, gdy ukazała się w królewskim majestacie: w amarantowej sukni z koroną na głowie tuląc do swojej piersi białego orła, na szacie Matki Bożej umieszczono orła w koronie, którego pokryto białym złotem.
Jak podaje ustna tradycja, Mikołaj Sikatka, pasterz z pobliskiego Grąblin, w maju 1850 roku po raz pierwszy ujrzał Matkę Najświętszą na skraju grablińskiego lasu, idącą w jego kierunku po łące pełnej kwiatów. Dlatego skraj szaty przyozdabiają motywy kwiatowe, co stanowi nawiązanie do piękna przyrody naszej Ojczyzny oraz do miejsca, gdzie objawiła się Matka Boża Licheńska. Na ornamenty kwiatowe zdobiące sukienkę licheńskiej Pani składają się między innymi maki, chabry, jaskry, niezapominajki, fiołki, kaczeńce i dzwonki. W całość kompozycji wpisują się szafiry - kamienie szlachetne o niebieskiej, maryjnej barwie, które wtopiono w ornament kwiatowy. Od tych właśnie kamieni sukienkę można nazywać szafirową.
Jubileuszowa sukienka Matki Bożej Licheńskiej powstała w pracowni Roberta Honzy w Krakowie.            


 Ocena artystyczna obrazu Błogosławionej Dziewicy Maryi w Licheniu
(dokonana przez Jerzego Pietrusińskiego, mgr. historii sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie).

W kościele parafialnym pod wezwaniem św. Doroty w Licheniu (woj. Poznań, pow. Konin, diec. włocławska) w górnej części wielkiego ołtarza znajduje się obraz nazywany Obrazem Matki Bożej Licheńskiej. Ten wsławiony cudami wizerunek, już od dawna czczony (o czym świadczą wota), ocenię pobieżnie pod kątem sztuki. Pracy tej podjąłem się na prośbę Zgromadzenia Księży Marianów, którzy obraz ten przedstawili mi do fachowej oceny. Obraz Błogosławionej Dziewicy Maryi namalowany jest farbami olejnymi, częściowo z użyciem pozłoty, na deseczce powleczonej kredą, obejmującej powierzchnię 9,5 x 15,5 cm. Ponieważ obraz ten był długo zakryty sukienką, stąd wygląd jego zakrytej części jest nieznany.

Obraz ukazuje górną część postaci Maryi, z głową nieco zwróconą na lewo (a prawo, gdy się nań spogląda), jednocześnie pochyloną ku dołowi. Przymknięte i spuszczone oczy nadają młodziutkiej i delikatnej twarzy o perłowo-różowej karnacji, wyraz melancholijnego zamyślenia (może też przejęcia, albo zadumy). Głowa Maryi okryta jest spływającą na ramiona szatą, błyszczącą złotem, bogato ozdobioną ornamentami roślinno-kwiatowymi i wysadzaną rozetami z ozdobnych kamieni. Rząd drogich kamieni znajduje się również na szacie otaczającej twarz Maryi. Brzegi zawieszonej na głowie szaty, po obu stronach tej drogocennej materii, przyozdobione zostały symbolami Męki Pańskiej. Między tymi symbolami - niektóre z nich są słabo widoczne - po lewej stronie (gdy się patrzy) znajdują się: gwoździe, ciernie, krzyż, włócznia, gąbka, naczynie do umycia rąk, ręka, która wymierzyła podwójny policzek, bicze, kości do gry, baranek paschalny. Po prawej stronie widnieje: podobizna na chuście Weroniki, kogut piejący trzykrotnie, drabina i kielich. Pomiędzy dwoma końcami szaty, szyję Maryi zdobi pięć sznurów pereł. Na piersiach, jakby na małej złoconej tabliczce (narożniki jej stanowią namalowane kamienie), znajduje się orzeł w koronie, z mało wyraźnym znakiem, lub kamieniem. Nad głową Maryi widnieją dwaj zwróceni ku sobie aniołowie, podtrzymują złotą koronę oprawną w drogie kamienie. Nad nią umieszczona jest kula z ozdobnym krzyżem. Ten motyw, jak i płaszczyzna (obrazu) jest koloru ciemnozielonego.

Na obrazie dostrzega się ślady świadczące o tym, że obraz podlegał renowacji: powierzchnia zielonego koloru, a także częściowo przemalowani aniołowie (z dodatkiem mieszaniny farb). Jednakże sama twarz Maryi pozostała nienaruszona. Na obliczu Maryi można jednak zauważyć warstwę brudu i kurzu, które nieco zmieniają jej kolor. Podobne zmiany są też widoczne bezpośrednio na blacie całego obrazu pokrytego cienką warstwą kurzu. Oprócz tego, obraz jest pełen śladów gwoździ, którymi sukienka była przymocowana do blatu. Ta srebrna blaszka (sukienka), składająca się z czterech części, ozdobiona była dziewięcioma drogimi kamieniami okalającymi twarz. Elementami stanowiącymi tę blaszaną ozdobę są motywy zaczerpnięte z obrazu: korona, dwaj aniołowie, szata Maryi (jej okrycie). Jednakże niektóre z symbolów będących na obrazie zostały tu pominięte: np. orzeł, czy niektóre symbole Męki. Te ozdoby z blachy zostały wykonane przez rzemieślników pod koniec XIX wieku.

Właściwy blat obrazu wpuszczono w otwór wyżłobiony w większej deseczce posiadającej wymiary 16x25 cm, przez co powiększono pierwotne wymiary obrazu. Cała postać Maryi została osłonięta purpurą (inaczej niż to było na początku), spoza której widoczna była jedynie twarz Maryi. Aniołowie (w inny sposób niż wcześniej) podtrzymują koronę. Obraz był więc poddany renowacji, lecz sposób przeprowadzenia tej konserwacji nie odpowiada współczesnym kryteriom. Do omawiania stanu obrazu powrócimy jeszcze pod koniec tej ekspertyzy.

Nie znam źródeł dotyczących historii obrazu, poza wiadomościami zawartymi w książeczce ks. A. Dobruckiego: "Arka Noego, czyli krótka wiadomość o obrazie Matki Boskiej Licheńskiej, słynącym łaskami." (Włocławek 1946, s. 17 - 27), dlatego mogę przyjąć, że obraz przyniesiony został do Lichenia przez Tomasza Kłossowskiego, kowala zamieszkałego we wsi Izabelin, około połowy XIX w. On to - jak głosi wieść - wracając jako pielgrzym z Częstochowy, przyniósł ze sobą obraz z nieznanego miejsca. Najpierw obraz czczony był w jego domu, następnie został zawieszony w lesie na drzewie, a w 1852 r. - umieszczony w świątyni parafialnej. Wizerunek oprawiony został w złocone ramy, osadzony w obudowie przypominającej eklektyczną kapliczkę, (styl dominujący w drugiej połowie XIX w. ), w której znajduje się do dziś.

Wiele danych wskazuje na to, że cudowny obraz namalowany został przez polskiego artystę. Jednakże bez szczegółowych badań nie da się ustalić w jakim czasie i miejscu to się stało. Ogólnie można powiedzieć, że obraz mógł powstać ok. XVIII wieku, co zdaje się potwierdzać "Katalog Zabytków Sztuki w Polsce" (T. 5 woj. Poznańskie, z. 8, pow. Koniński, opr. J. Eckhardtówna, J. Orańska, Warszawa 1952, s. 18.). Katalog podaje, że o obrazie wzmiankowano na początku XIX w. Ubolewać należy, że autorzy katalogu nie podjęli się dokładnej ekspertyzy wizerunku. Wiele informacji można odczytać na podstawie fotokopii dzieła, nawet jeśli większa część obrazu zakryta jest sukienką. Wiele ikon bada się niekiedy na podstawie samej twarzy postaci, ponieważ nierzadko autorami pozostałych elementów malowidła byli uczniowie mistrza.

W dawnych czasach sztuka malarska uprawiana była przez rzemieślników w miejskich kolegiach i w klasztorach. Jedne obrazy przeznaczone były dla kościołów, lub też sprzedawane były na rynku, prywatnym odbiorcom. Sposób malowania obrazu jest średniowieczny, albo naśladujący starożytny styl. Po Soborze Trydenckim sposób malowania postaci Maryi podlegał różnym eksperymentom, a twórcy różnych cudownych obrazów najczęściej naśladowali obraz Jasnogórski. Obraz Licheński jest kopią cudownego obrazu z Rokitna leżącego na Pomorzu Zachodnim. Przypuszcza się, że obraz ten namalowany był w pracowni Holenderskiej na początku XVI w. i w poł. XVI w. znalazł się w Rokitnie za sprawą Kazimierza Opalewskiego, opata cysterskiego w Bledzewie, ponieważ Cystersi od 1661 roku zarządzali parafią w Rokitnie. Od początku obraz otoczony był czcią, jednakże wzrost kultu nastąpił po r. 1670, kiedy to specjalna komisja uznała obraz za cudowny. Następnego roku został on ukazany królowi polskiemu, Michałowi Korybutowi Wiśniowieckiemu. W tym to czasie (względnie już w XVIII w.) obraz zakryty został sukienką przyozdobioną w drogie kamienie,na którym dwaj aniołowie podtrzymywali koronę nad głową Maryi, a na Jej piersiach widniał biały orzeł, z napisem "Udziel, Panie, Pokoju dniom naszym" (Da pacem, Domine, diebus nostris). (Por. A. Brosig, "Imagines miraculosae.", Poznań 1935; G. Chmarzyński i St. Wiliński "Kraina międzyrzecka - sztuka. ,,W: "Ziemia Lubuska." pr. zbior. Poznań 1950; oraz z literatury pobożnościowej: Z. W.  ,,Cudowny Obraz Matki Boskiej w Rokitnie" Gorzów 1949 s.31).

Ten mały obraz (27 x 40 cm), którego pierwotnym przeznaczoniem było  kształtowanie pobożności prywatnej wkrótce stał sie obiektem powszechnego kultu. Papieża Pius VI (bullą wydaną w 1786 r.) obdarzył pielgrzymujących do Rokitna specjalnym odpustem, skutkiem czego kopie obrazu bardzo się rozpowszechniły.

Obraz Matki Bożej Licheńskiej jest zapewne kopią obrazu z Rokitna przybranego w szatę z orłem, której z początku brakowało na obrazie malowanym przez Holendrów. Orzeł ten umieszczony został na obrazie, po ślubach złożonych przez króla Jana Kazimierza w 1656 r., po zwycięstwie Jasnogórskim. Z tej to okazji cały Naród Polski, każdego roku oddaje się w obronę Bogarodzicy - Królowej Polski. Malarz obrazu licheńskiego naśladował dość dokładnie Obraz Rokitniański, co do układu, jak i myśli przewodniej. Oddał on prawie taką samą twarz, wzmocnił postać złotymi elementami i przyozdobił symbolami Męki Pańskiej. Wszystko to namalował na cienkiej deseczce, ponieważ służyć to miało prywatnej pobożności jakiegoś pielgrzyma. Biały orzeł umieszczony na Obrazie Licheńskim, oraz inne tego rodzaju symbole odnosimy do XVIII w.
Możemy uznać więc, że obraz ten został namalowany w drugiej połowie lub pod koniec XVIII wieku, najprawdopodobniej zaś po wydaniu bulli Piusa VI w 1786 r. Biorąc pod uwagę, że poza środkową Polską nie zachowały się żadne inne obrazy przypominające oblicze z Rokitna, dlatego tenże wizerunek uważam za jego kopię.
      
Przejdę teraz do omówienia niektórych motywów obrazu. Zauważam, że pewne tematy obrazu odpowiadają pochodzącym ze średniowiecza, lub wywodzącym się z Bizancjum. Mówiąc najbardziej ogólnie na obrazie dominują dwie przewodnie myśli: godność królewska Maryi i zapowiedź Męki. Pierwszą, wyraża korona podtrzymywana przez aniołów, co znajduje się w sztuce malarskiej wieków średnich, lub nieco później. Znak orła - uważany za godło Królestwa i Rzeczpospolitej - wskazuje na Bogurodzicę, jako Królową Korony Polskiej. Drugą myśl przewodnią wyraża oblicze Maryi i symbole Męki Pańskiej ozdabiające jej szatę. Twarz nasuwa myśl o cierpieniu - Maryja przejęta jest przyszłymi cierpieniami jej synów. Narzędzia Męki Pańskiej "Arma Christi" (wg idei średniowiecznych mówiących o współcierpieniu i współodkupieniu) odnoszono do Maryi. Współbrzmią one z sentencją: "Arma Passionis Christi se armavit Maria, Quando contra Diaboli pugnam se preparavit" - (Narzędziami Męki Chrystusa uzbroiła się Maryja, gdy przeciw atakom diabła się sposobiła).

Powyższe rozważania zamykam krótkim streszczeniem wniosków i zaleceniami:
- Obraz MB z Lichenia wykonany został w Wielkopolsce, w pracowni zakonnej lub warsztacie rzemieślniczym, prawdopodobnie w ostatniej ćwierci XVIII w., jako kopia cudownego obrazu z Rokitna.
- Ideową treść dzieła zawierają dwa główne przesłania: Maryja jako Królowa Korony Polskiej i rzadziej spotykany w ikonowych ujęciach element Męki.
- Obraz może być zaliczony między cenne zabytki tak pod względem wzniosłej wymowy, jak i poprawnego artystycznie wykonania świeżo odradzającego się malarstwa w Polsce.
- Ten mały obrazek przeznaczony był do prywatnej pobożności, jednak szybko stał się obiektem szerszego kultu, co spowodowało szereg niekorzystnych zmian i uszkodzeń dzieła, które dzięki lekkim zabiegom jakiegoś konserwatora mogą być usunięte. A więc należy: usunąć późniejszą farbę; oczyścić obraz; uzupełnić fakturę obrazu i zabezpieczyć go wyjmując z deseczki, do której był przytwierdzony; przywrócić pierwotny wygląd uwzględniając reguły konserwacji, które pozwalają na umieszczenie (lecz nie bezpośrednio na obrazie) ozdób i innych podrzędnych dodatków, takich jak korona czy inne.

Jerzy Pietrusiński, magister historii sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie
Warszawa 1965

realizacja LM Internet  LM Internet